Hata defteri nasıl tutulur?

Deneme bittiğinde çoğu öğrenci önce netine bakar. Oysa bir sonraki denemede neti asıl değiştiren, bu denemede hata yaptığın soruların akıbetidir: ya bir daha karşına çıktıklarında yine takılırsın ya da o soru tipi sende kapanır. Hata defteri, ikinci sonucu şansa bırakmamak için tutulur.

Hata defteri nedir?

Hata defteri, deneme ve testlerde hata yaptığın ya da boş bıraktığın soruları biriktirdiğin ve bu soruları belirli aralıklarla yeniden çözdüğün kişisel bir çalışma defteridir. Aynı yönteme yanlış defteri ya da yanlış soru defteri de denir; adları farklı, iş aynı.

Hata defteri bir arşiv değildir. Soruları özenle toplayıp rafa kaldırmak işe yaramaz; defterin değeri, içindeki soruları yeniden çözdüğün anlarda ortaya çıkar. İyi tutulan bir defter zamanla incelir: öğrendiğin sorular çıkar, geriye hâlâ çalışman gerekenler kalır.

Hata defteri neden işe yarar?

Yöntem, öğrenme araştırmalarında en sağlam sonuç veren iki tekniği birleştirir.

Kendini sınamak. Bir soruyu yeniden çözmeye çalışmak, cevabını yeniden okumaktan daha kalıcı öğrenme sağlar. Roediger ve Karpicke'nin (2006) deneyinde bir metni tekrar okuyan öğrenciler beş dakika sonraki testte daha iyiydi; metni okuduktan sonra kendini sınayan öğrenciler ise bir hafta sonraki testte belirgin biçimde öndeydi. Karpicke ve Blunt (2011) benzer bir üstünlüğü kavram haritası çıkarmaya karşı da buldu.

Aralıklı tekrar. Aynı çalışmayı tek oturuma yığmak yerine günlere yaymak, bilginin daha uzun süre akılda kalmasını sağlar. Bu, psikolojinin en çok tekrarlanmış bulgularından biridir; yüzlerce deneyi bir araya getiren bir derleme de aynı sonuca varır (Cepeda ve ark., 2006).

Dunlosky ve arkadaşlarının (2013) on yaygın çalışma tekniğini karşılaştırdığı kapsamlı incelemede "yüksek fayda" notunu yalnızca bu ikisi aldı: kendini sınamak ve aralıklı çalışmak. Tekrar okumak ve metnin altını çizmek ise düşük fayda grubunda kaldı.

Hataya özgü bir neden daha var: hata yapıp ardından doğrusunu öğrenmek, doğru geri bildirimle desteklendiğinde öğrenmeye zarar vermez, çoğu zaman yardım eder (Metcalfe, 2017). Hata defteri, bu düzeltme anını bir kerelik olmaktan çıkarıp tekrarlanan bir çalışmaya dönüştürür.

Deftere hangi sorular girer?

Üç tür soru hata defterine girmeyi hak eder:

• Hata yaptığın sorular. Defterin ana malzemesi.
• Boş bıraktığın sorular. Boş bırakmak da bir hatadır; çoğu zaman konunun ya da soru tipinin henüz oturmadığını gösterir.
• Doğru yaptığın ama tahminle işaretlediğin sorular. Emin olmadan doğru yaptığın bir soruyu bir sonraki sefere kaybetmen kolaydır. Butler ve arkadaşlarının (2008) çalışmasında düşük güvenle verilen doğru cevaplar, geri bildirim almadıklarında sonraki testte daha sık kayboldu.

Her soruyu deftere almak zorunda değilsin. Aynı konudan birbirinin tekrarı olan beş soru yerine en öğretici olanını seç. Ölçü şu: bu soruyla bir daha karşılaşsan yine takılır mısın?

Adım adım hata defteri tutmak

1. Analizi aynı gün yap. Denemeden hemen sonra, neden o şıkkı işaretlediğini hâlâ hatırlarken soruları ayıkla. Bir hafta sonra bu bilgi silinmiş olur.
2. Önce çözümü anla. Cevap anahtarına, çözüm kitabına ya da çözüm videosuna bak; soruyu nerede kaçırdığını gör. Anlamadığın bir çözümü deftere taşımak işe yaramaz.
3. Soruyu deftere al. Kes ve yapıştır, fotokopisini ya da fotoğrafını çek. Soruyu elle yeniden yazmak zaman alır; o zamanı tekrara ayır.
4. Ders ve konuyu yaz. Tekrar ederken "bugün yalnızca geometri" diyebilmek için her soruda ders ve konu etiketi olsun.
5. Hatanın nedenini tek satırla yaz. Dikkatsizlik mi, yarım bilgi mi, yoksa konu tamamen mi yabancı? Aşağıdaki tablo bu ayrımı yapmana yardım eder.
6. Cevabı sorunun yanına yazma. Tekrarda cevap gözünün önündeyse soruyu çözmek yerine okursun ve "bunu zaten biliyordum" yanılgısına düşersin (Koriat ve Bjork, 2005). Deftere sorunun kendisini ve hatanın nedenini yaz; cevabı ilk analizde zaten öğrendin.
7. Takvime göre tekrar et. Soruyu ekledikten sonra aralıkları giderek açarak birkaç kez yeniden çöz. Önerilen bir ritim aşağıda.
8. Öğrendiğin soruyu çıkar. Takılmadan çözdüğün soruyu işaretle ve tekrar listesinden çıkar. Defterde kalan her soru, tekrar etmen gereken bir soru olmalı.

Hata türleri: dikkatsizlik, yarım bilgi, tamamen yabancı

Hatanın nedenini yazmak, aynı hatayı neden tekrarladığını görmenin en kısa yoludur. Üç türe ayırmak çoğu zaman yeterlidir:

Bir süre sonra defterinde bir örüntü belirir. Hataların çoğu dikkatsizlikse sorun bilgide değil, sınav alışkanlığındadır. Çoğu tamamen yabancıysa önce konu çalışman gerekir; o açık soru çözerek kapanmaz.

Tekrar takvimi: soruyu ne zaman yeniden çözmelisin?

Unutma, öğrendikten sonraki ilk saatlerde ve günlerde hızlıdır, sonra yavaşlar (Murre ve Dros, 2015). Bu yüzden ilk tekrarlar sık, sonrakiler seyrek olmalı. Başlamak için şu ritim işe yarar:

Tek doğru aralık yoktur. Araştırmalar en iyi aralığın, bilgiyi ne kadar süre hatırlaman gerektiğine göre değiştiğini gösteriyor (Cepeda ve ark., 2008): sınava aylar varsa aralıklar açılabilir, günler kaldıysa sıklaşır. Önemli olan, her tekrarın soruyu gerçekten yeniden çözmek olması ve tekrarların zamana yayılması. Bir tekrar gününü kaçırırsan telafi için ikiye katlamaya çalışma; kaldığın yerden devam et.

Aralıkların neden işe yaradığını ve nasıl seçileceğini aralıklı tekrar yazısında ayrıntılı anlattık.

Sık yapılan hatalar

• Her soruyu deftere yazmak. Defter şişer, tekrar edilemez hâle gelir ve bir süre sonra hiç açılmaz.
• Defteri güzel yazmaya uğraşmak. Renkli başlıklar ve temize çekilmiş sorular zaman alır; defterin değeri görünüşünde değil, tekrarında.
• Cevabı sorunun yanına yazmak. Tekrar, bir okuma alıştırmasına döner.
• Biriktirip hiç tekrar etmemek. Tekrar edilmeyen defter bir arşivdir, öğrenme aracı değil.
• Öğrendiğin soruyu defterde bırakmak. Her tekrarda bildiğin onlarca soruyu geçmek, gerçekten çalışman gereken sorulara ayıracağın zamanı yer.
• Bütün defteri sınavdan önceki gece okumak. Tek oturuma yığılan tekrar, aralıklı tekrarın yerini tutmaz.

Hata defterine hangi soruların gireceği, denemeden sonra yaptığın analizle başlar; bunu deneme analizi yazısında adım adım anlattık.

Kâğıt mı, dijital mi?

İkisi de çalışır; yöntem aynı. Kâğıt defterin artısı, telefonun dikkat dağıtıcılarından uzak olmasıdır. Zor tarafı tekrarın zamanını takip etmektir: hangi sorunun hangi gün yeniden çözüleceğini akılda tutmak defter büyüdükçe zorlaşır. Dijital bir defterin artısı, soruyu fotoğrafla birkaç saniyede eklemek, ders ve konuya göre süzmek ve tekrar zamanı geldiğinde soruyu önüne getirmesidir.

Kâğıtta tutacaksan yazdırılabilir hata defteri şablonumuz bu yazıdaki alanları tek sayfada toplar. Hangisini seçersen seç, ölçü aynı: haftalar sonra hâlâ açıp tekrar ettiğin defter doğru defterdir. Hata Defteri bu yöntemi dijitalde uygulamak için yapıldı: soruyu fotoğrafla eklersin, hatanın nedenini işaretlersin, tekrar zamanı gelince soru karşına çıkar.